Mi transskribis ĉi tiun mallongan broŝuron de la franca anarkiisto Emile Armand. Mi esperas traduki ĝin al la angla ĉar mi rimarkis trovi anglan version interrete
Reddebrek
E. Armand
La
Antaŭvenantoj
de
Anarkiismo
Esperantigis:
D.C.
SAT-Broŝurservo
F
47340 Laroque
1989*4
FF
Antikveco
Ni ne scias ekzakte – kaj kiuj dokumentoj povus nin informi? - kiam
komenciĝis la registara aŭ ŝtata aŭtoritato. Oni atribuis multajn
kialojn al la establado de la aŭtoritato. Tial ke la homoj formis
ĉiam pli multnombrajn grupojn, ĉu pruviĝis necese konfidi la
aferadministradon kaj la solvon de la kontestoj al la plej
inteligentaj aŭ la plej timataj: sorĉistoj kaj pastroj? Tial ke la
primitivaj grupoj ĝenerale montriĝis malamikaj unuj kontraŭ la
aliaj, ĉu trudiĝis la neceso centralizi la medio-defendon inter la
manoj de pluraj aŭ de unu sola elektita inter la militistoj (la
militistinoj) plej kuraĝaj aŭ plej bravaj? Iel ajn estu, ŝajnas ke
aŭtoritato ekzistis antaŭ la individua proprieto. Aŭtoritato
evidente regis, dum la bienoj, la objektoj kaj, en iuj kazoj, la
infanoj kaj la virinoj estis posedaĵo de la socia organizo. La
reĝimo de la individua proprieto – t.e. la ebleco por membro de la
kolektivo: 1-e akapari pli da grundo ol necese por sin vivtenikun sia
familio: 2-e ekspluatigi la pliaĵon pere de aliulo – nur rafinis,
komplikis kaj igis pli tirana la aŭtoritaton ĉu teokratian ĉu
esence militistan.
Ĉu la primitivuloj ribelis kontraŭ la aŭtoritato eĉ rudimenta,
kiu servis en la primitivaj grupoj? Ĉu estis obĵetantoj,
malobeantoj en tiuj tempoj, kiam la klimataj fenomenoj estis
atribuataj al superaj potencoj jen bonaj jen malfavoraj, kiamoni
rilatigis la homokreadon al supernaturo ento? Iuj mitoj montras, ke
la homo ne ĉiam bonvole akceptis esti ludilo en la mano de la dieco
kaj sklavo de ties reprezentantoj, ekzemple la mito pri Satano kaj
Prometeo, ribelaj anĝeloj kaj titanoj. Eĉ pli malfrue, kiam la
registara kaj eklezia aŭtoritato estis firme starigita, okazis
manifestacioj kiuj, kvankam restantaj en paca kadro, tamen atestis
pri ribelemo. Oni povas klasifiki sub tiu ŝildo la satirajn scenojn
kaj komediojn, la romanajn saturnaliojn, la kristanan karnavalon,
ktp. Multaj fabeloj cirkulis inter la popolo, kiu ilin aŭdis ĉiam
kun ĝojo iafoje infaneca, en kiu la temo estis la sama: la venko de
la malfortulo, de la subpremato, de la malriĉulo super la tirano aŭ
la riĉulo.
La greka antiveco, kun Gorgio neanta Ĉiujn dogmismojn; kun Aristipo,
fondinto de la hedonisma skolo, por kiu ne estas alia bono ol la
plezuro, la tuja aktuala plezuro, kio ajn estu ties origino; kun la
cinikuloj (Antisteno Diogeno kaj Krateso); kun la stoikuloj (Zenono,
Krizipo kaj ties sekvantoj), la greka antikveco naskis homojn
kritikantajn, poste neantajn la ricevitajn valorojn.
Ekde la negado de la valoroj de la helena kulturo, la cinikuloj
atingis al la negado de ties institucioj: geedzeco, patrio,
proprieto, ŝtato. Malantaŭ la barelo kaj la lanterno de Diogeno,
kuŝis io alia ol moko kaj spritvortoj. Sendube Diogeno traboris per
siaj pikaj sarkasmoj la plej potencajn kaj la plej timatajn inter
tiuj, kiuj elŝiris unuj el la aliaj la restaĵojn de la agonianta
Ateno. Sendube Platono, skandalite de la ultrapopulara formo de lieaj
predikoj, lin nomis “iu delira Sokrato”; sed rigardante la
manlaboron egala al la intelektlaboro, proklamante sin mondcivitanoj,
konsiderante la generalojn kiel “azenkondukistojn”, igante
ridindaj la popularojn superstiĉojn kaj eĉ la demonon de Sokrato,
reduktante la vivobjekton al ekzercado kaj disvolvado de la morala
persono, la cinikuloj povis sin pretendi, kiel sia mastro,
animkuracistoj, herolodoj de libereco kaj vereco. Laŭ socia
vidpunkto la cinikuloj estis komunecanoj, kaj tiu ilia principo
ampleksis ne nur la aĵojn, sed ankaŭ la personojn, koncepto kara al
diversaj filozofoj de la antikveco.
Oni riproĉis al la cinikuloj, kaj aparte al Diogeno, esti orgojlaj
pro sia izoleco, poxi kiel modeloj, kaj troigi en sia vivmaniero, kiu
estis kvazaŭa negado de ĉia organizita socio. Diogeno jam antaŭe
respondis: “Mi estas sama, kiel la korestroj, kiuj forcas la tonon
por tiun alprenigi de la lernantoj.”
La unua instruo de Zenono, tiu de la “Stoa”, multe similis la
instruon de la cinikuloj. Zenono, en sia “traktaĵo pri la
Respubliko” forpuŝis la morojn,la leĝojnm la sciencojn, la
artojn,samtampe postulante, kiel Platono, la komunecon de la bienoj.
La fundo de la soika sistemo estas, ke la bonode l’ homo estas la
libereco, kaj ke la liberecon oni konkeras nur per la libereco.
Saĝulo estas sinonimo de libera homo: li ŝuldas sian bonon nur al
si mem kaj dependas nur de si. Ŝirmita de la sortobatoj, en ĉio
sensenta, sin reganta, bezonante nur sin mem, li trovas en si
senlimajn serenecon, liberecon, feliĉon. Li ne plu estas homo. Li
estas dio kaj pli ol dio, ĉar la feliĉo de la saĝulo estas
privilegio de ties naturo, dum la feliĉo de la saĝulo estas konkero
de sia libereco! Zenono logike neis la ĉiopovecon, la kuratorecon de
la ŝtato: la homo estu leĝo al si mem, kaj la individua harmonio
nakiĝu el la harmonio kolektiva. Hedonismo, Cinikismo kaj stoikismo
starigis le “naturan rajton” por la individuo disponi pri si
kontraŭ la “artefarita rajto”, kiu faras el li instrumenton
inter la manoj de la ŝtato. Zenono uzis tiun teorion por
kontraŭbatali, kiel jam faris la cinikuloj, la troan naciismon de la
Grekoj kaj por allasi socian instinkton, naturan instinkton
instigantan la homon asociiĝi al aliaj homoj. Oni povas konsideri la
cinikulojn kaj stoikistojn kiel la unuajn internacisstojn.
Mezepoko
Tiu ideo pri “natura rajto”, “natura leĝo”, “natura
religio”, estisalprenita depluraj filozofoj. Cetere la triumfo de
l’ kristanismo ne estas tiel kompleta, kiel asertas ties
incensiloportistoj. Multajherezuloj tiam stariĝas kaj eĉ, pro
singardo, sin kovras pper la religia masko kaj trompkaŝas sian
propagandon sub religia ŝelo.
Jen por ekzemplo la gnostikisto Karpokrateso de Aleksandrio, fondinto
se la sekto de la Karpokratesanoj, kies filo Epifaneso kunigis la
tutan doktrinon en sia verko “Peri Dikaois Ines” (Pri Juesteco).
Laŭ li, la dia justeco en la komuneco ekzistas en la egaleco
(Koinonia met’ Isotetos). Kiel la suno estas mexurita al neniu,
same estu pri ĉiuj aĵoj, ĉiuj ĝuoj. Se Dio donis al ni la
deziron, tio estas por ke ni ĝin kontentigu, ne por ĝin restrikti;
same, la aliaj vivantaĵoj ne bremsas sian apetiton.
La Karpokratesanoj estis inter la unuaj, kiuj agnoskis ĉies rajton
super ĉiuj aĵoj, ĝis ties ekstremaj konsekvencoj, kaj provis ĝin
praktiki. Ili estis laŭŝajne ekstermitaj. Tamen, surskriboj indikas
ke, ankoraŭ en la VI-a jarcento, karpokratesaj tendencoj plu
ekzistis en Cirenio, en Norda Afriko.
Ekstermitaj aŭ ne, la Karpokratesanoj havis sekvantojn. Ni ne
scias, ĉu la inicitoj de la sektoj adoptintaj iliajn konceptojn aŭ
similajn ideojn forĵetis, interne de siaj rupoj, ĉian aŭtoritaton,
ĉu ili ne estis “organizitaj” laŭ nuntempa stilo. Sed certe
estas, ke la politika reĝimo reganta havis en ili nerepacigeblajn
kontraŭulojn. Ekzistis internacioj el sekretaj societoj
interrilataj, kies membroj, voĵante, estis frate akceptataj de la
respondaj asocioj. Oni instruadis sekrete, kaj la multaj procesoj
kontraŭ tiuj, kiuj estis malkovritaj kaj viktimiĝis de sia
propagando, tion sufiĉe demonstras. Tre bedaŭrinde, iliaj veraj
opinioj estas de ni nekonataj. Oni parolas nur pri iliaj krimoj (?)
axu iliaj dekliniĝoj (?).
En la sinodo de Orleano (1022) dek unu kataristoj (Albigensoj) estas
bruligitaj, ĉar akuzitaj praktiki la liberan amon. En 1030, en
Montforto apud Torino, herezuloj estas akuzitaj, ke ili sin deklaris
kontraŭ la religiaj ceremonioj kaj ritoj, ankaŭ kontraŭ la
geedzeco, la murdo al animalok, kaj favoraj al la komuneco de la
bienoj. En 1052 en Goslar, ioma nombro de la herezuloj estis
bruligitaj pro tio, ke ili sin deklaris kontraŭ la ekmortigo de ĉia
vivantaĵo, t.e. kontraŭ la milito, la murdo kaj la ekmortigo de la
bestoj. En 1213, Vaŭdanoj estis bruligitaj en Strasburgo pro tio, ke
ili predikis liberan amon kaj komunecon de la bienoj. Temis ne pri
“kleruloj”, sed pri simplaj metiistoj: teksistoj, ŝuistoj,
masonistoj, lignaĵistoj, ktp…
Sin apogante sur peco de la epistolo de Sankta Paŭlo al la Galatoj:
“Se vi estas kondukataj de la spirito, vi ne plu estas sub la
leĝo”, multaj sektanoj lokis la homon la personecon super la leĝo.
Viroj kaj virinoj alprenis vidpunkton sufiĉe similan al tiu de la
Karpokratesanoj kaj finatingis, en praktiko, al speco de libereca
komunismo, kiun ili travivis, kiel ili povis, en specoj de kolonioj
pli malpli okultaj kaj sub la minaco de senkompata subpremo. Amaŭro
aŭ Amairiko el Bene apud Chartres instruis tiujn ideojn en Sorbono
en la XII-a jarcento. Li havis disĉipolojn pli energiajn ol li,
inter kiuj Ortliebo-n el Strasburgo; tiuj konigis lian doktrinon
anarki-panteisman en Germanio,kie ili trovis entuziasmajn kaj
konvinkitajn partizanojn sub la nomo “Bruder und Schwestern des
freien Geistes” (Fratoj kaj Fratinoj de la libera spirito), kiujn
Max Beer, en sia “Historio de Socialismo”, konsideras kiel
anarki-indivuistojn, sin tenantajn ekstere de la socio, de ties
leĝoj, moroj kaj kutimoj, kaj kiujn kompense, la organizita socio
senkompate kontraŭbatalis.
Iom imagu! Por Amalriko el Bene kaj sekvantoj, Dio troviĝis en Jesuo
samkiel en la paganaj pensuloj kaj poetoj li parolis per la buŝo de
Ovidio, samkiel per tiu de Sankta Aŭgusteno. Tiaj homoj ne indis
vivi!
En la herezoj endas distingi inter la panteismo-anarkismo Amalrika,
kies anoj sin konsideris eroj de la Sanktaa Spirito, forĵetante ĉian
asketismon, ĉian moralan trudon, situante por tiel diri trans bono
kaj malbono,- kaj la heredantoj de la maniĥeana agnostikismo kiel la
Albigensoj, asketoj, kies aspiroj celis venkon suprer la materio. Sed
ne ĉiam estas facile vidi la ekzaktan limon inter ili. La katolika
historiisto Doellinger, kiu studis la historion de ĉiuj ĉi sektoj,
ne hezitis diri ke,se ili estus venkintaj (temis precipe pri la
Vaŭdanoj kaj Albigensoj), rezultus de tio ĝenerala renverso kaj
kompleta reveno al la paganaj barbareco kaj sendisciplino.
Al la unua grupo panteista-anarkiista ni religas la antverpenan
herezon de “Tanchelin”, tiun de la “Kloeffers” de Flandrio,
de la pikardoj aŭ Adamuloj (radiantaj ĝis Bohemio), de la “loistoj”
ankaŭ antverpenaj; ĉie starigas homoj aŭ asocioj, kiuj volas reagi
kontraŭ la superrega sistemo, reprezentita precipe de la
katolikismo, kies altranguloj havis skandalan konduton, plutenis la
prostituadon, regis bordelojn kaj ludodomojn, estis armitaj kaj
batalis kiel profesiaj militistoj.
Mi absolute samopinias kiel Max Nettlau, laŭ kiu, en la lastaj jaroj
de la Mezepoko, Sudfrancio, Albigenslando, parto de Germanio ĝis
Bohemio, la regionoj trafluataj de la malsupra Rejno ĝis Nederlando
kaj en Flandrio, iuj partoj de Anglio kaj Italio, fine Katalunio,
konsistigis elektan terenon por la sektoj, kiuj atakis la geedzecon,
la familion, la proprieton kaj altiris al si senkompaton subpremon.
Ne nur en Eŭropo disvolviĝis anti-aŭtoritataj movadoj. En la
historio de Armenio, de Tschamtschiang (Venecio 1795), temas pri iu
persa herezulo kun nomo Mdusik, kiu neis “ĉian leĝon kaj ĉian
aŭtoritaton”… La Literatura Suplemento de la “Novaj Tempoj
(Temps Nouveaux, Paris, Vol.II, p.556-7) enhavas artikolon titolitan
“Unu antaŭvenanto anarkiista”, en kiu la turka D-ro Abdullah
Djevdet prezentas sirian poeton de la XV-a jarcento: Ebr-Ala-el
Muarri.
Renesanco
Aliras ni la Renesancon; ne eblas nei, ke la katolikoj helpataj de la
sekulara ŝtato, neniigis kaj reduktis al senpoveco la
panteistajn-anarkiistajn herezulojn. La protestantoj ne sin montris
indulgaj al la anabaptistoj, speco de aŭtoritataj komunistoj sin
apogantaj sur la Malnova Testamento. La diktaturo de Jan de Leyde en
Munster fulmrapide pasis. La malnova mondo devis klini la kapon sub
la ĉiopoveco de la ŝtato pli forte servata kaj centralizita ol en
la Mezepoko. La malkovoro de Amariko tamen flamigis la spiriton de la
pensuloj kaj originaluloj, kies mensostato ne estis dispremita sub la
laminatilo de la politika organizado. Oni parolis pri feliĉaj
insuloj, pri Eldoradoj, Arkaidoj. En sia “Kosmographey” (1544)
Sebastian Munster priskribis la loĝantojn de la “novaj insuloj”,
“kie oni vivas libera je ĉia aŭtoritato, kie oni konas nek la
juston nek la maljuston, kie oni ne punas la misfarulojn, kie la
gepatroj ne superregas siajn infanojn. Nenia leĝo, liberecode la
seksaj rilatoj. Neniu spuro de iu Dio, nek de iu bapto, nek de iu
kulto.” Al tiuj aspiroj de libereo oni eble ligu la aperon de la
Framasonismo kaj de la diferencaj ordenoj el iluminitoj. Unu el la
plej brilaj genioj de la Renesanco, Francisko Rabelezo kun sia
Abateje de Theleme (Gargantuo I. 52/57) povas esti egale konsiderata
kiel unu el la antaŭvenantoj de anarkiismo. Elizeo Reclus lin
proklamis “nia granda praulo”. Certe en la priskribo de tiu
libreca medio, li neglektis la ekonomian flankan kaj li inklinis al
sia jarcento pli ol li imagis mem. Certe, sian rafinitan biendomon li
pentris kun la sama spirito, kiel Tomaso More, en sia “Utopio”,
sian idealigitan Anglion, kaj kiel Companella, en sia “Civito de
l’Suno”, sian italan kaj teokratian respublikon, aŭ kiel la
aŭtoro de “Reĝlando de Antangil” (la unua franca utopio,
1516)sian protestanton konstitucian monarkion. Tio ne malhelpas, ke
plaĉis al Rabelezo, en la Abatejo de Theleme, pentri vivon
senaŭtoritatan. Oni memoras, ke Gargantuo ne volis konstrui
“muregojn ĉe la ĉirkaŭo”. “Eĉ, kaj ne sen kaŭzo, aprobis
la monako, kie muro estas antaŭ kaj malantaŭ, estas multe da
murmuro, envio kaj muta konspiro”… La du seksoj ne sin tenis
senmove kaj senparole… “tielasimpatio estis inter viroj kaj
virinoj, ke ĉiutage ili estis vestitaj per simila ornamaĵo…”
“Ilia tuta vivo estis okupitane per leĝoj, stautoj aŭ reguloj,
sed laŭ ilia bonvolo aŭlibera arbitro; ili ellitiĝis, kiam plaĉis
al ili;ili trinkas, manĝis, laboris, dormis, kiam ili sentis por tio
deziron. Neniu ili vekis, neniu perforte devigis ilin trinki, manĝi,
aŭ fari ion ajn. Tiel establis la aferon Gargantuo. Kaj ili regulo
estis nur tiu klaŭzo: “faru kion ci volas”, ĉar liberaj homoj,
bone naskitaj, bone instruitaj, konversaciante kun hontestaj
kompanoj, nature havas instinkton kaj pikilon, kiuj puŝas ilin al
virtaj faroj, kaj fortiras de malvirto, kiun ili nomis honoro. Tiuj,
kiam pro triviala regateco kaj trudado, estas deprimitaj kaj
submetitaj, deturnas la noblan inklinon per kiu ili sincere emis al
virtoj, demetiskaj forĵetis tiun servutecan jugon: ĉar ni ĉiam
entreprenas malpermesitajn aferojn, kaj avidas tion, kio estas al ni
rifuzita… Per tiu libereco, ilieniĝis en laŭdindan konkuremon por
fari ĉion, kio plaĉis al unua solo. Se iu diris: “Ni trinku”,
ĉiuj trinkis, se diris: “Ni ludu”, ĉiuj ludis. Se diris: “Ni
iru al kampaj petoloj”, ĉiuj tien iris…”
Rabelezo estis pliverdire utopiano. Alia antaŭanto – kaj fama –
de anarkio estas nekontraŭdireble La Boetie (La Boesi) en sia
“Kontraŭ unu” aŭ “Pri memvola servuto” (1577), kies ĉefa
ideo estas la rifuzo kontraŭmetenda al la servo l’ tirano, kies
potenco fontas el la memvola servuto de la homoj. “Eligante el eta
fajrero, la fajro altiĝas kaj des pli vigliĝas, ju pli ĝi trovas
lignon. Por estingi ĝin, ne necesas ĵeti akvon, sufiĉas, ke oni ne
plu metu lignon: tiam, disponante nenion konsumotan, ĝi konsumiĝas,
perdas sian tutan viglecon kaj ne plu estas fajro. Same pri la
tiranoj: ju pli oni donas kaj servas al ili, des pli ili gajnas
novajn forotjn por ĉion neniigi kaj detrui. Male, se oni nenion
donas al ili, se oni ne obeas ilin, sen bato, sen batalo, ili restas
nudaj kaj venkitaj, kaj neniiĝas; samkiel radiko, kiu sen suko, sen
nutraĵo, sekiĝas kaj mortas.” “Firme decidu ne plu servuti, kaj
jen vi liberaj.”
La Boesi ne rekomendas socian organizadon difinitan. Tamen li parolas
pri la naturo, kiu faris ĉiujn homojn samformer kaj laŭsajne
sammuldile… “ĝi ne sendis tien la plej fortajn nek la plej
prudentajn kiel armitajn rabistojn en arbaron por malmilde trakti la
malfortulojn. Prefere kredu, ke, atribuante pli al unuj, malpli al
aliaj, ĝi celis instigi al frata amo inter unuj helpokapablaj kaj
aliaj helpobezonantoj. Se do tiu bona patrino donis al ni ĉiuj la
tutan tergloban kiel loĝejon,loĝigis nin ĉiujn en iel sama domo,
kreis nin ĉiujn el sama pasto por ke ĉiu povu sin rigardi, preskaŭ
rekoni en la alia kvazaŭ en spegulo; - se ĝi donis al ni ĉiuj
komune tiun altvaloraĵon, la voĉon, la parolkapablon, por ke ni pli
interrilatu kaj interfratiĝu, por ke la reciproka eldirado de niaj
pensoj konduku al komuna volo; - se ĝi ĉiel strebadis tiel forte
streĉi la kunligon de nia socio kaj alianco; - se ĝi ĉiel
evidentigis sian volon fari nin ĉiujn ne ligitaj, sed unu; - ni ne
dubu, ke ni estas nature liberaj, ĉar ni estas kunuloj; kiu do povus
imagi, ke Naturo, kuniginte nin ĉiujn, servutigu iun?” El tio oni
povus dedukti tutan socian sistemon. (*)
(*) La citaĵoj de La Boesi estas sltirataj el la traduko de ROL
(Memvola Servuto).
Modernaj
Tempoj
La monarkio fariĝas pli kaj pli absoluta. Ludoviko la XIV-a reduktas
la duonon de la “intelekto” al stato de servisteco, kaj devigas
la alian duonon sin turni al la nederlandaj presejoj. En “La
sopiroj de la sklaveca Francio, kiu aspiras al libereco”
(1689-1690) kaj similaj verkoj aperintaj en Amsterdamo, oni trovas
malmulte da anarkiismo. Oni devas atendi Dideroton por aŭdi tiun
frazon, kiu sufiĉas por esprimi la tutan an-arkiismon: “Mi volas
nek doni nek ricevi leĝojn.” En sia interparolo de patro kun siaj
infanoj (Kompleta Verkaro, vol.V, p.301) li donis antaŭecon al la
homo de l’naturo super la homo de l’leĝo, al la homa racio super
tiu de la leĝdonanto. Ĉiuj memoras la frazon de la Marŝalino en
“Interparolo de Filozofo kun la Marŝalino”: “La malbono estas
tio, kio havas pli da domaĝoj ol da advantaĝoj; la bono, male, kio
havas pli da advantaĝoj ol da domaĝoj.” Kaj la adiaŭoj de la
maljunulo en la “Suplemento al la vojaĝo de Bougainville: “Vi
estas du infanoj de l’naturo: kiun rajton ci havas super li, kiun
li ne havus super ci?” - Stirner, pli poste, ne parolos pli ĝuste.
En la “Socialista Revuo” de Septembro 1888, Benoit Malon dediĉas
dekon da paĝoj al Don Deschamps, benediktano de la XVIII-a jarcento,
antaŭvenanto de la Hegelismo, Transformismo kaj anarkiisma
komunismo.
Jen fine Sylvain Marechal, poeto, verkisto, bibliotekisto
(1750-1803), kiu la unua ĝoje proklamis anarkiismajn ideojn, tamen
makulitajn de arkadiismo: Sylvain Marechal estis poliverkisto, kiu
traktis ĉiuspecajn studobjektojn: “Ŝafisto-poemoj-n” (1770) kaj
“Anakreonaj-n kantoj-n” en 1779; li sukcesas aperigi pecojn el
“Morala Poemo pri Dio”, “La Moderna Pibrac”, en 1781; en 1782
“La ora tempaĝo”, paŝtista fabelaro; en 1784 “Libro eskapinta
el diluvo” aŭ “Psalmoj freŝdate malkovritaj”. En 1788,
subbibliotekisto, ĉe la Mazarina Biblioteko, li publikigas sian
“Almanako-n de la Honestuloj”, en kiu li anstataŭigis la nomojn
de la sanktuloj per tiuj de famaj viroj kaj virinoj: li lokis Jesuon
Kriston inter Epikuro kaj Ninon de Lencios. Tial, tiu almanako estis
kondamnita al bruligo per la mano de la ekzekutisto, kaj ĝia
aŭtoro en Sankta-Lazaro (*), kie li restadis kvar monatojn. En
1788 aperas liaj “Modernaj apologoj por la Kronprinco”. En ili
troviĝas la historio de reĝo, kiu, sekve de kataklismo, resendas
hejmen ĉiun el siaj submetitoj, ordonante ke, de nun, ĉiu
familiestro estu reĝo en sia hejmo. En tiu verko restas formulita la
principo pri “ĝenerala striko” kiel rimedo por starigi socion,
en kiu la Tero estos komuna psedaĵo de ĉiuj siaj loĝantoj, kie
regas “libereco, egaleco, paco kaj senpekeco”. En “La
triumfanta tirano” li imagas popolon, kiu cedas la urbojn al la
soldatobando kaj rifuĝas en la montaro kie, dividita en familiojn,
ĝi vivos sen alia mastro ol la naturo, sen alia reĝo ol siaj
patriarkoj, por ĉiam rezignante la restadon en la civitoj de ĝi
koste konstruitaj, kies ĉiu ŝtono estis priverŝita de ĝiaj
larmoj, kotorigita de ĝia sango. La soldatoj senditaj por rekonduki
la homojn en ties domaregojn konvertiĝas al libereco, kaj restas kun
tiuj, kiujn ili devis denove servutigi, resendas siajn uniformojn al
la tirano, kiu mortas pro furiozo kaj malsato, vorante sin mem. Tio
nekontraŭdireble estas rememoro de “Memvola Servuto”.
En 1790, li eldonas “Almanako-n de la honestaj virinoj” ornamitan
per satira gravuraĵo pri la dukino de Polignac. Troigante la
“Almanako-n de la honestuloj”, li anstataŭigas ĉiun sanktulon
per konata virino. Tiuj famaj virinoj estas dividitaj en 12 klasojn
laŭ sia “ĝenro” (1 klaso por 1 monato): Januaro, Lesbaninoj;
Februaro, Traktistinoj, ktp… (…) Tiun tre raran broŝuron oni
trovas nur en la infero de la Nacia Biblioteko.
------------------
* Prizono de Francio.
Sylvain Marechal nur kun rezervo akceptis la revolucion de 1789. La
unua anarkiista franca gazeto “La homamanto” (1841) asertas, ke
li diris ke, tiom longe dum ekzistos mastroj kaj sklavoj, malriĉuloj
kaj riĉuloj, estos nek libereco nek egaleco.
Sylvain Marechal pluaperigas siajn verkojn: en 1791, “Damo Naturo
antaŭ la Nacia Asembleo”; en la jaro II-a “La lasta juĝo de la
reĝoj”; en 1794, “la festo de la racio”. Li kunlaboras en
“Revolucioj de Parizo”, “La Amiko de la Revolucio”, “Bulteno
de la Amikoj de Vero”. La hebertisto Chaumette, lia amiko,
viktimiĝas de la Teroro, sed Sylvain Marechal eskapas al
Robespierre; li same eskapos al la termidora reakcio kaj al la
persekutoj de la Direktorio, kvankam li kunlaboris en la “Manifesto
de la Egaluloj”, oni almenaŭ asertas tion.
Kiam finita la ŝtormego, Marechal reprenas la plumon. En 1798 aperas
lia “Kulto kaj leĝoj de socio el homoj sen Dio”. En 1799, “La
vojaĝoj de Pitagoro” en ses volumoj. En 1800, lia granda verko
“Vortaro de la malnovaj kaj modernaj Ateistoj”, kies suplementon
verkis astronomo Jerome Lalande. Fine, en 1807, “Pri la Virto”,
postmorta verko, kiu estis eble presita, sed ne aperis, kaj kiun
Lalande uzis por la dua suplemneto al la “Vortaro de la Ateistoj”.
Cetere, Napoleono malpermesis al la fama astronomo pli lontempe
pluskribi pri ateismo.
*
**
En Anglio, oni povas ĝis la grado konsideri Winstanley kaj ties
nivelistojn kiel antaŭvenantojn de anarkiismo. John Lilburne, alia
nivelisto, denuncis aŭtoritaton “sub ĉiuj ĝiaj formoj kaj
aspektoj”; ne plu estis kalkuleblaj liaj kondamnoj al mmonpunoj kaj
jaroj da prizono. Oni lin ekziliz en Nederlandon. Tri fojojn la
juĝantaro lin absolvis, lastfoje en 1613 (li estis malobservinta la
elpeljuĝon), Kromvelo lin plutenis en kaptiteco “por la bonode la
lando”; en 1656 oni liberigis lin fariĝintan kvakeron, kio ne
malhelpis, ke, en 1657, 39-jara, li mortis pro rapidevoluaftizo.
Ĉirkaŭ 1650< oni parolas pri Roger Williams, kiu debutis kiel
guberniestro de la teritorio, kiu pli poste formis la Ŝtaton de
Rod-Insulo (Usono), kaj precipe pri unu el liaj partizanoj, William
Harris, kiu tindre parolis kontarŭ la senmoraleco de ĉiuj teraj
povoj, kaj la krimo de ĉiuj punkorektoj. Ĉu temas pri mistika
viziulo aŭ pri izolita anarkiisto? La unuaj kvakeroj estis ankaŭ
firme kontraŭ-ŝtataj.
La Nederlando Peter Cornelius Hockboy (1658), la Anglo John Bellers
(1695), la Skoto Robert Wallace (1761) sin deklaras por memvola kaj
kooperanta socialismo. En siaj “Prospects” Robert Wallace
konceptis homaron konsistanton el mutlaj aŭtonomaj distriktoj. La
protesto kontraŭ la registaraj kaj austoritataj ekscesoj aperas en
ĉiuspecaj pamfletoj kaj satiroj akregaj kaj malkaŝemaj, pri kiuj
oni hodiaŭ ne plu havas ekzemplojn. Sufiĉas citi la nomojn de
Thomas Hobbes, John Toland, John Wilkes, Swift, De Foe.
Ni
parolu nun pri la Irlandano Edmond Burke kaj ties “Vindication of
Natural Society” (1756) – pravigo de la natura socio – kies
fundamenta ideo estas jena: ia ajn estu la formo de registaro, neniu
estas pli bona ol alia. “La
diversaj specoj de registaroj reciproke rivalas koncerne la
absurdecon de iliaj konstitucioj kaj la subpremon, kiun ili suferigas
al siaj regatoj… Eĉ la liberaj registaroj spertis pli da konfuzo
kaj kulpis pli da nekontesteble tiranoj agoj ol la plej despotaj
registaroj en la historio.” Edmond Burke ŝanĝis siajn dirojn. En
siaj “Pripensoj” li stariĝis kontraŭ la franca Revolucio. Iu
Usinanao, Paine, deputitio ĉe la Konvencio, respondis al li per “The
Rights of Man” (1791-92) – la rajtoj de l’Homo. Ĉar li oponis
al la ekzekuto de Ludoviko la XVI-a, li estis forĵetita en prizonon.
Li malfacile eskapis la gilotinon. Li profitis sian
restadon en karcero por verki “La prudenta Tempaĝo” – The Age
of Reason(1795). “Je ĉiuj ŝtupoj la socio estas bonaĵo, sed eĉ
sub sia plej bona aspekto, la registaro estas nur necesa malbono; sub
sia plej malbona aspekto ĝi estas netolerebla malbono… La metio de
registo ĉiam estis monopoligita de la plej nesciantaj kaj plej
friponaj el la individuoj de la homaro.” En 1796, aperas en
Oksfordo broŝuro titolita: “The inherent Evils of all State
Government demonstrated” – “Demonstro de la malbonoj esence
propraj al ĉia ŝtata registaro”, - atribuita al A.C. Cuddon,
forte individuism-anarkiema, kiun Benj. R. Tucker reeidonis en 1885
en Bostono.
Sub
influo de la Revolucio Kreiĝis en Londono grupo nomita
“Pantisocracy”, impulista de juna poeto Southery, kiu pli poste
laŭ ekzemple de Burke forneis siajn junecajn revojn. Laŭ Sylvain
Marechal – parte konfirmita de Lordo Bajorono – tiu epikura grupo
volis realigi la abatejon de Theleme, kaj komunigi inter siaj membroj
ĉiujn aferojn, eĉ la seksajn ĝoujn. Ĉiam laŭ Marechal, la plej
grandaj artistoj, la plej grandaj scenculoj, la plej famaj homoj en
Anglio estis membroj de tiu grupo, kiu fine estis disigita per unu
“Bill” de la Parlamento (“Vortaro de la Ateistoj”, ĉe la
vorto: Theleme).
En
siaj “Figuroj de Anglio” Manuel Devaldes prezentas “La
Pantisokratio kiel projekton de kolonio establota en Usono inter la
Ilinojsanoj, koloio bazata sur la ekonomia egaleco. Du horoj da
ĉiutaga laboro devus sufiĉi por la natrado kaj vivteno de la
kolonianoj. Laŭŝajne, sekve de la forlaso de Southey kaj la morto
de du el la precipaj iniciatintoj, la “Pantisokratio” laŭdire
mortis antaŭ ol naskiĝi.
En
Germanio, Ŝillero verkis “La Rabistoj-n”, kies ĉefa rolulo,
Karl Moor, stariĝis kontraŭ la konvencioj, kontraŭ la leĝo, kiu
neniam kreis superan homon, dum la libereco generis kolosojn kaj
supervalorajn homojn. Fichte diris ke, se la homaro estus morale
perfekta, ĝi ne bezonus ŝtaton; Wilhelm de Humboldt, en 1792,
defendis la tezon de la redukto de la ŝtato al ties minimuma
funkcio; Alfieri en Italio verkis “Pri la Tiraneco”.
Ĉiuflanke,
sub formo aŭ alia, la aŭtoritato estis senĉese atakata. Spinozo,
Comeniusm Vico, Voltero, Lessing, Herder, Condorcet, estis
liberecanoj laŭ iaj punktoj, iaj formoj de sia literatura aktiveco.
Batalante kontraŭ la torturoj puntruditaj al la sorĉistoj, kontraŭ
la severegaj punkorektadoj de la deliktoj, kontraŭ la sklaveco –
por la liberigo de la virino – por alia edukado de la infano –
kontraŭ la religia superstiĉo kaj por la materiismo: Spee,
Thomasius, Beccaria, Sonnenfelds, John Howardm Clarkson, Mary
Wollstonecraft, Rousseau, Restalozzi, La Mettrie, d’Holbach,
subfosis la subtenilojn de la aŭtoritato. Necesus unu volumo por
rememorigi la nomojn de
tiuj, kiuj, iel aŭ aliel, kontribuis al ŝancelado de la fido al la
Ŝtato kaj Eklezio.
Tial
ni finos per William Godwin, kiun, pro lia “Enketo pri la politika
justico kaj ties influo sur la virto kaj la feliĉo ĝenerale”
(1793), ni konsideras kiel la unuan inda je la nomo doktrinulo pri
anarkiismo. Estas ja vere, ke Godwin estas komunist-anarkiista, sed
lia neado de la leĝo kaj ŝtato konvenvas al ĉiuj nuancoj de
anarkiismo.