Showing posts with label transskribo. Show all posts
Showing posts with label transskribo. Show all posts

Tuesday, 27 June 2023

EsKu - Epizodo 39 - La laborista movado inter la mondmilitoj 1 (La Angla Traduko)

 


 

 

La intermilita periodo, inter 1920 kaj 1940, estis ja riĉa je eventoj kaj ŝanĝoj por la laborista movado per la fondo de SAT, Sennacieca Asocio Tutmonda, la eldono de multnombraj libroj, inkluzive de la Plena Vortaro de Esperanto, kaj revuoj kiel Sennacieca Revuo. 

(Ne forgesu, ke ĉiuj EsKu-aj filmetoj havas subtitolojn. Ne hezitu uzi ilin)

 

Saluton al vi ĉiuj, spektantoj de EsKu, nia nun tre bone konata kanalo pri Esperanto-Kulturo. 

Se unuafoje vi malkovras ĉi tiun filmserion, sciu ke vi povas aboni la kanalon, dank’ al la butono «abono».  

Tion farinte, vi ne maltrafos niajn venontajn filmetojn.

Kio estos la temo de via hodiaŭa parolado, Pascal?
Viaj du antaŭaj filmoj, la 35-a kaj la 37-a, pritraktis la evoluon de la neŭtrala movadparto inter la Unua kaj la Dua Mondmilitoj.
Supozeble vi nun klarigos, kiel anoncite fine de la filmo 37-a, la evoluon de la laborista movadflanko en la sama epoko.
Saluton, karaj spektantoj de EsKu! Vi pravas pri la hodiaŭa temo, Thierry.
La intermilita periodo, inter 1920 kaj 1940, estis ja riĉa je eventoj kaj ŝanĝoj por ambaŭ flankoj de la Esperanto-movado,
kaj mi denove resumu la tuton, ne povante doni ĉiujn plej etajn detalojn de la pli kaj pli kompleksa historio de nia lingvo.

 

Nepras diri, ke SAT rapide decidis uzi Esperanton praktike kaj iel neglekti propagandan laboron.
Ĝi ekz. kreis korespondan servon por ebligi rilatojn inter laboristaj asocioj disaj en la mondo,
gazetan servon por konigi novaĵojn sociajn aŭ sindikatajn,
eldonkooperativon por publikigi kelkajn gravajn verkojn, i.a. de Tolstoj kaj Kropotkin.
Ĝi ankaŭ organizis siajn proprajn kongresojn kaj multajn instrusesiojn.
Do efektive grava laboro plenumita de SAT! Tio verŝajne donis ŝancon al Esperanto disvastiĝi en la laborista medio, ĉu ne?
Efektive. Danke al SAT, la grava signifo kaj praktika utilo de Esperanto iĝis pli kaj pli agnoskitaj, eĉ ekster la Esperanto-movado.
Nia lingvo estis uzita de asocioj ne Esperantaj, ekz. Internacia Laborista Olimpiado, Internacio de militrezistantoj,

 

Rezolucio favora al Esperanto estis proponita en 1925 de la Brita Kongreso de Sindikatoj.
Samepoke, la Internacia Transportlaborista Federacio regule reklamis nian lingvon per rubriko en sia federacia organo.
Imagu eĉ, ke nur Esperanto-parolantoj rajtis kandidatiĝi al la Centra Komitato de la Hispana Metalista Federacio, laŭ decido de ties kongreso en 1925!
Vi ĵus menciis britan kongreson kaj hispanan federacion; tio donas al mi la emon demandi, ĉu la agado de SAT efikis tiam internaciskale?
Mi respondas jese per nura fakto: post 1920, miloj da laboristoj eklernis Esperanton, kiu ebligis al ili korespondi kun sammetianoj
el fremdaj landoj kaj legi bultenojn aŭ revuojn eldonitajn de pluraj tiamaj Laboristaj Esperanto-Asocioj (konataj sub la siglo LEA).
Pri tiuj LEA-oj, sciu ke kelkaj el ili ekzistis jam komence de la 20-a jarcento, eĉ antaŭ la Unua Kongreso de 1905

 

Kreiĝis ekzemple Sveda Esperanto-Asocio en 1921, Aŭstria Esperanto-Ligo kaj Pollanda Laborista Esperanto-Societo «Laboro» en 1922.
Kelkaj el la Laboristaj Esperanto Asocioj, kvankam sendependaj de SAT, kunlaboris kun ĝi.
Dume, Sennacieca Asocio Tutmonda pli kaj pli kreskis: ĝia ĉiujara jarlibro, kiu entenis la adresojn de ĉiuj anoj,
listigis 2 705 membrojn en 1925 kaj 6 524 en 1929, kun multe da, tiam, el Rusio.
Aldone, sciu ke ĝis 1925 estis malpermesite al la anoj de SAT membriĝi ankaŭ en «neŭtrala» Esperanto-asocio.
Tiu malpermeso estis poste malpli severe aplikata.
Rilate la membronombron de SAT en 1929, Pascal, vi aludis pri Rusio. Mi profitas la okazon por ekscii pli pri ĉi tiu lando,
ĉar delonge mi volis demandi al vi pri la aparta situacio de la laborista movado en Sovetunio.

 

(Parenteze, mi diru ke Edmond Privat, en sia «Historio de la Lingvo Esperanto», uzis alian radikon, «sovjet’» en la landonomo Sovjetlando.)
Jam en junio 1921, dum la Tria Tutruslanda Esperantista Kongreso, estis fondita SEU, Sovetlanda Esperantista Unuiĝo,
kiu ŝanĝis sian nomon en 1927 al Sovetrespublikara Esperantista Unio.
Tiu SEU iel iĝis, aldone al SAT, alia grava laborista centro en nia movado.
De la fondo de SEU prezidis ĝin Ernest Drezen, ĝis sia morto en 1937.
Ni do memoru pri du gvidantoj en la laborista Esperanto-movado: Lanti por SAT kaj Drezen por SEU.
Kial? Ĉar ambaŭ gravis sed ne ĉiam tute akordiĝis.
Dum SAT celis grupigi ĉiujn maldekstrajn asociojn, SEU konservis fidelecon al pura ortodoksa marksismo.

 

(nomata ankaŭ Kominterno, kvankam ĉi tiu nomo ne estas oficiale registrita en niaj vortaroj).
La propono estis rifuzita, kaj ambaŭ asocioj saĝe ne plu kritikis unu la alian.
Tamen, en 1924 kaj 1925 okazis krizo en SAT pro anarkiistoj, kiuj plendis pri troa influo de la Komunista Internacio ĉe SAT
kaj pri neeblo skribi en SAT-organoj kontraŭ komunismo kaj Sovetunio.
Ili do kreis en 1924 sian propran asocion, TLES, la Tutmondan Ligon de Esperantistaj Senŝtatanoj,
kiu eldonis de 1925 ĝis 1931 neregulan gazeton: «Libera Laboristo».
Sed TLES neniam havis gravan influon kaj multaj anarkiistoj ree aliĝis al SAT.
Ĉu tiu krizo de 1924 far anarkiistoj kaj la repaciĝo de SAT kaj SEU iel ŝanĝis la influon de SAT tiuepoke?
Mi dirus, ke tiuj eventoj estis ŝanco por SAT. Tion pruvas ĝia 6-a kongreso, kiu okazis en 1926 en Leningrado.
Ĝi estis la unua granda internacia Esperanto-kongreso en Sovetunio, sukcesa plie ĉar ĝi kunigis 400 partoprenantojn el 14 landoj.
Amplekse kreskis la nombro de SAT-anoj post la Leningrada kongreso. Mi jam antaŭe diris pri la 6 524 membroj en 1929.
En tiu jaro, en la SAT-kongreso de Lepsiko, en Germanujo, partoprenis 650 esperantistoj el 22 landoj.
La grava signifo de SAT estis agnoskita en la Esperanto-movado kaj eĉ ekster ĝi.
Por la movado mem, gravis asocio, kiu ĉiujare kapablas organizi sukcesajn kongresojn, kiu eldonas grandkvante diversajn gravajn verkojn.
Pri tiu eldonlaboro de SAT, mi ŝatus ekscii iom pli. Ĉu vi povus klarigi ĝiajn amplekson kaj gravecon?
En 1922 ekfunkciis Eldon-Kooperativo, kiu poste iĝis fako de SAT, prizorgata de la SAT-estraro.
Tiu ĉi celis konigi literaturajn verkojn kaj progresigi la eldonadon de Esperanto-literaturo, ĉu originala, ĉu traduka.
Komence de la nuna filmeto, mi aludis pri tradukoj de verkoj de Tolstoj («Ĥodinka» en 1929,
«Kristanismo kaj Patriotismo» en 1931), de Kropotkin («Etiko», en 1926).
Mi citu ankaŭ Lenin («Ŝtato kaj Revolucio», en 1926), Goethe («Faŭsto», en 1923).
Pri originalaj Esperantaj verkoj, mi nepre parolu pri tiuj de Eŭgeno Lanti («For la neŭtralismon!», en 1922,
«La Laborista Esperantismo» en 1928, «Vortoj de Kamarado E. Lanti», en 1931, «Leteroj de E. Lanti», en 1940).
Mi ne forgesu ankaŭ Norbert Bartelmes, Eŭgeno Miĥalski, Paul Neergaard i.a.
Sed la ĉefa tiuepoka eldonaĵo de SAT sendube estis «Plena Vortaro de Esperanto», aperinta en 1930,
ĉefe verkita de Émile Grosjean-Maupin, kun la helpo de Albert Esselin, Salomon Grenkamp-Kornfeld kaj de Gaston Waringhien.
Ĝi tuj iĝis kaj restis referencvortaro ĝis la apero en 1970 de PIV, ĝia ilustrita sekvanto kaj anstataŭanto.
Pri PV, Plena Vortaro de Esperanto, skribis iu S-ro Kopar, en 1931, en la revuo Literatura Mondo.
(Parenteze, Kopar estis la pseŭdonimo de la konata poeto kaj elstara tradukisto Kálmán Kalocsay.)
Jen la citaĵo: «Zorge farita, ampleksa kaj detala, vere grandvalora verko...»
Ĉu nur verkojn kaj ĉi-tiun gravan vortaron eldonis SAT?
Tion mi demandas, ĉar depost la naskiĝo de nia lingvo rapide eldoniĝis multegaj revuoj.
Ĉu ankaŭ SAT disponigis periodaĵojn al sia membraro kaj al la tuta esperantistaro ?
Via demando estas tute interesa, Thierry.
Ĝi ja donas al mi la okazon paroli pri du ĉefaj revuoj eldonitaj de SAT en tiu intermilita epoko.
La unua estis la monata «Sennacieca Revuo», histori- scienc- pedagogi- kaj literaturtema,
kiu eldoniĝis ekde 1921, redaktita de Eŭgeno Lanti.
De 1928 ĝis 1933, ĝi ŝanĝis sian nomon al «La Nova Epoko», kaj poste reprenis sian originan titolon.
La dua estis Sennaciulo, la oficiala gazeto de SAT, pli soci- kaj politiktema, kiu aperis ĉiusemajne de 1924 ĝis 1931,
poste dusemajne ĝis januaro 1933 kaj poste monate. Ĝi havis monatan aldonon, «La Lernanto».
Dankon pro tiuj klarigoj pri la SAT-revuoj, Pascal. Ĉu elĉerpiĝis la temo de la laborista movado inter la du Mondmilitoj
aŭ ĉu vi dediĉu duan filmeton pri ĉi-tiu temo, same kiel vi faris por la samepoka neŭtrala movadflanko?
Vi tute bone konjektis pri la sekvo, Thierry. Efektive, multo plu direndas pri la historio de la laborista movado antaŭ la Dua Mondmilito.
Mi do dediĉos la filmon 41-an al tiu sama temo. Ĝis tiam, do…
Dankon, Pascal, ni do atendos la samteman sekvon.
Se vi, karaj spektantoj, jam abonis nian kanalon, vi estos avertitaj pri la enretigo de ĉi tiu sekvo.
Se ne, kial prokrasti senpagan abonon? Ne hezitu aldoni vian nomon al la abonantaro!
Dankon pro via atento, ĝis!

 La Angla Traduko

Thiery: Hello everyone, especially the viewers of EsKu, our now very popular channel about Esperanto culture. If you've discovered this video series for the first time then you can subscribe to our channel using the "subscribe" button below. Having done that, then you will not miss any of our future videos.

What is the subject of today's talk Pascal? Your previous two talks, videos 35 and 37 sketched out the development of the Neutral* part of the movement between the First and Second World Wars. I believe you will now go on to explain the development of the Workers Esperanto movement in the same period as you hinted you would at the end of video 37.

Pascal: Greetings dear viewers of EsKu. You are right about today's subject Thierry. The interwar period between 1920 and 1940 was a time rich with experiences and changes for both flanks of the Esperanto movement. Allow me to summarize the main parts again, as I'm not capabale of giving the most specific details of the complex history of our langauge. Regarding this period the Workers Movement, and remember that in video 33 I mostly talked about the founding of the SAT, Sennacieca Asocia Tutmonda (World Anti-National Association), in the summer of 1921, and I talked about its most important founder Eugene Adam more well known as Lanti. It goes without saying that the SAT quickly prioritised adopting Esperanto practically over propaganda work. For example, it created a correspondence service to establish connections with workers organisations across the world, a press service to spread awareness of social affairs and labour unions, and founded a publishing co-operative which published several important works, including those of Tolstoy and Kropotkin. It also organised its own congresses and many study sessions.

 Thierry: So, that was certainly important work by SAT, it would seem that its efforts created a chance for Esperanto to establish itself in the workers circles, right? 

Pascal: Well, effectively thanks to SAT both the significance and usefulness of Esperanto began to be acknowledged more and more, even by those outside of the Esperanto movement. Our language was being used by Associations that were not officially linked to the Esperanto movement, as an example the International Workers Olympiad, the War Resisters International, the International of Socialist Struggle**, International Workers Association, International Anti-militarism Office etc. The list of associations of that sort that understood the use of Esperanto is quite long. 

A resolution in favour of Esperanto was proposed in 1925 at the British Trade Union Congress. At the same time the International Federation of Transport Workers regularly promoted our language in a dedicated column in its own federal publication. And imagine this! According to a decision by the Spanish Metalist Federation congress in 1925, only Esperanto speakers were allowed to become candidates for its Central Committee.

 Thierry: You just mentioned the British congress and the Spanish Federation, that gives me an urge to ask this, did the activity of SAT have an impact on an international scale?

Pascal: I will answer yes by citing this fact; after 1920 thousands of workers started learning Esperanto, this enabled them to correspond with their fellow workers in foreign countries, and to read bulletins and magazines published by several Workers Esperanto Associations (known as WEAs). We know that some of these WEAs existed since the beginning of the 20th century, even before the first Universal Congress of 1905 at Bulogne-Sur-Mer, but there number grew after the First World War. For example a Swedish Esperanto Association was created in 1921, an Austrian Esperanto League and the Polish Workers Esperanto Society "Labour" in 1922. Some these groups although they were independent of SAT collaborated with it. Meanwhile, the SAT continued to grow; its annual Yearbook which contained the contact information of its members listed 2,715 members in 1925 and 6,524 in 1929, and a lot of them were located in Russia. 

Additionally, you should know that until 1925 it was forbidden for SAT members to join a "Neutral" Esperanto association. This ban was later applied less severely. 

Thierry: Regarding the membership numbers of SAT in 1929 you alluded to Russia, I shall profit from this occasion to begin learning more about that nation. Because I have for a long time wanted to ask you about the unique situation of the workers movement in the Soviet Union. During the period we're discussing both the February and October revolutions of 1917 occurred there afterall. 

Pascal: That's completley correct Thierry. After the October revolution the Russian Soviet Federative Socialist Republic was founded, which became the Soviet Union in 1922. In June 1921 during the All-Russian Congress of Esperanto speakers the Soviet Esperantist Union (SEU) was formed. In 1927 it changed its name to the Soviet Republican Esperantist Union. The SEU became, in addition to the SAT another important centre for the Esperanto Workers movement. Ernest Drezen presided over the SEU from its founding until his death in 1937***. 

We should remember these two leaders of the Esperanto Workers Movement, Lanti with the SAT and Drezen of the SEU. Why? Because both are important but were not always aligned. While the SAT aimed to unite every left wing association, the SEU maintained allegiance to pure orthodox Marxism. During the third Congress of the SAT in Kassel (in Germany) Drezen proposed that SAT join the Third International, also called the Comintern, though that name does not appear in our dictionaries. The proposal was defeated and both organisations wisely decided to stop criticising each other. 

However in 1924-25 there was a crisis within SAT because Anarchist members were alarmed at the influence of the Communist International within SAT and were frustrated at not being able to write in SAT's press criticisms of Communism and the Soviet Union. So they created their own organisation in 1924, TLES Tutmonda Ligon de Esperantistaj Ŝenstatanoj the World League of anti-State Esperantists. They also published from 1925 until 1931 an irregular newspaper La Libera Laboristo, the Free Worker.  But TLES never had a major influence, and eventually most Anarchists rejoined the SAT. 

Thierry: Did the crisis with the Anarchists and the rapproachment with the SEU affect the influence of SAT at that time?

Pascal: I would say that those events were an opportunity for SAT. This is proved by its 6th Congress in 1926 which was held in Leningrad. It was the first large Esperanto gathering in the Soviet Union, and even more successful as it brought together 400 participants from 14 countries. The number of SAT members grew immensely after the Leningrad Congress, I have already spoken about the 6,524 members in 1929. In that year during the SAT Congress in Leipzeig Germany 650 Esperantists participated from 22 nations. The significance of SAT was acknowledged by the Esperanto movement and even outside of it. 

For the movement itself, having an organisation that holds sucessful congresses every year, and publishes a large qauntity of diverse and important works was an essential asset. 

Thierry: Regarding the publishing work of SAT, I would like to know more. Could you explain its scope and importance?

Pascal: In 1922 a publishing co-operative was opened which would become absorbed into a department of SAT and run by the SAT board. Its aim was to promote literary works and improve the publication of Esperanto literature, whether translations or original works. At the beginning of the video I mentioned the works of Tolstoy Khodynka in 1929, Christianity and Patriotism in 1931, from Kropotkin Ethics in 1926, I will also mention Lenin's State and Revolution in 1926 and Goethe's Faust in 1923. Regarding original works I must mention Eugen Lanti's "Cast Down Neutralism!" in 1922, the Workers Esperantism in 1928 and the Words of Comrade E.Lanti 1931 and Letters of Eugene Lanti in 1940.  I also should not overlook Norbert Bartelmes, Eugene Michalski, Paul Neergard etc. 

But without a doubt the most important publication of the SAT press in this time was the Complete Dictionary of Esperanto, first published in 1930. Written mostly by Emile Grosjean-Maupin with the assistance of Albert Esselin, Saloman Grenkamp-Kornfeld and Gaston Waringhien. It immediately became and remained an important reference dictionary until 1970 when the PIV the Illustrated Dictionary appeared as its follower and replacement. About Complete Dictionary of Esperanto, a Mr. Kopar wrote in 1931, in the magazine Literatura Mondo. (Incidentally, Kopar was the pseudonym of the well-known poet and outstanding translator Kálmán Kalocsay.) Here is the quote: "Carefully made, comprehensive and detailed, a truly valuable work".

Thierry: Did SAT publish only works and this important dictionary? That's what I'm asking, because since the birth of our language, many magazines have been published quickly. Did SAT also provide periodicals to its members and to the entire Esperanto community?

 Pascal: You're question is very interesting Thierry. It gives me an excuse to talk about the two main SAT periodicals published during the interwar years. The first was the monthly Sennacieca Magazine, an historical, sceintific, teaching, literary magazine which has been published since 1921 and was edited by  Eugene Lanti. Between 1928 and 1933 it changed its title to the New Era, but afterwards returned to its original title. The second was Sennaciulo the official organ of SAT which was more political and socially active and it was published weekly from 1924 until 1931, when it was published fortnightly until 1933 when it became a monthly paper. It also had a montly supplement called "The Pupil". 

Thierry: Thank you for your clarifications and explanations about the SAT publications Pascal. Has the theme of the Esperanto Workers movement between the World Wars been exhausted? Or will you dedicate a second video to this topic as you did with the contemporeanous Neutralist movement?

 Pascal: You've predicted the future very well Thierry. There is indeed a lot more to say about the Esperanto Workers movement before the Second World War. I will dedicate video 41 to the same topic. So until then.

Thierry: Thank you Pascal, in that case we will wait for the sequel. And if you dear viewers have subscribed to our channel then you will be alerted to the publication of our next video. But if not, why hesitate over a free subscription? Don't wait to add your name to our followers.  Thank you for your attention. Goodbye!

Pascal: Goodbye everyone!

 


*The Neutral movement is the name for what is the more mainstream and "official" part of the Esperanto movement. Despite the name it often takes positions that would be considered extremely radical (anti-militarism, cultural tolerance and language and minority rights, open borders, etc) compared to normal society. Its Neutral in the sense that its believes Esperanto should be open to everyone. The second competing current in Esperanto is the Laborista or Workers Esperanto movement.  

** This is a reference to the German ISK, the International Sozialisticher Kampfbund which was an split from the German Social Democratic Party, the ISK produced some material in Esperanto as well as in English and over languages.

 *** He was a victim of the purges of the Communist party carried out by Stalin. He was "rehabilitated" in 1957 and even bizarrely given back his membership of the Communist party in 1989 despite being dead for many decades.

 

Thursday, 21 January 2021

El “Kio estas Anarkiisto?” de E.Armand

Mia broŝuro pri la Prapatroj de Anarkiismo ankaŭ inkluzivis ĉi tiun eltiraĵon de lia alia verko "Kio estas Anarkiisto?"


 

El “Kio estas Anarkiisto?”

de E.Armand


- Oni kutime ligas historie la anarkion al la laborista movado, kiu sub nomo Internacio floradis fine de la reĝado de Napoleono la III-a . Tio malĝustas. La malamon kaj la insultojn, per kiuj Karl Marks, la granda profeto de l’science socialismo, persekutadis Mikaelon Bakunin, ne kaŭzis profundaj malakordoj intelektaj aŭ etikaj. Bakunin kaj ties amikoj estis forpelitaj de la Internacio, ĉar federalistoj, malcentralizemaj, insurekciemaj, malamikaj al la formo de Ŝtatisma konkero por la parlamentaj seĝoj, kiun estis aplrenonta la socialista agado. La amikoj de Bakunin, la federalistoj, proklamis sin kolektivistoj kaj iuj inter ili hodiaŭ riproĉas al la socialismo, ke ĝi akaparis tiun kvalifikon; ja federalistoj tradukis kaj disvatigis en la mediteraneaj landoj “la Kapitalo”-n, la ĉefan verkon de Marks. Certe, Bakunin estis anarkiemulo, ofte perforteme kaj foje profunde, sed se oni zorge studas la movadon de la Ĵurasa federacio (kaj foras de ni la penso mistaksi la agadon, kiun ĝi siatempe plenumis), oni en ĝi renkontos ĉiujn reaperojn de la iama socialismo: kredo je la egaleco, la frateco inter ĉiuj homoj; ideoj pri universalaj solidaro kaj amo, pri estonta socio, pri revolucio savonta kaj tiuj transformonta la homaron – konceptoj, kiujn la anarkiismo, kiel la aliajn, submetiĝas al la individua analizo kaj kiuj estas neniel specife anarkiismaj, Verdire, la federalistoj de la Internacio montriĝis anarki-emaj en la koncepto pri le taktiko kaj la organizado de la socialisma movado. Por la cetero, nenio diferencigis ilin de la tiamaj revoluciaj socialistoj.


Situante ekstere, eksterpartiaj, specoj de perditaj infanoj, vivantaj antitezoj de l’socialismo, la narkiistoj malakordas sur ĉiuj punktoj kun la nuna socio. (…)


Ĉar ĝi lokiĝas trans la kutimaj reguloj, trans la aŭtoritatoj, kiuj ilin regas, la anarkiismo ne estas nura doktrino, nura sinteno, ĝi estas vivo. Ĝi ne estas sistemo, kolekto el preskriboj, malfekunda filozofio, ĝi estas konstanta aplikado, realigado, aktivado ĉiutaga!


La anarkiisto negas la leĝon, stariĝas kontraŭ la aŭtoritato de ties reprezentantoj, kontraŭ la agoj de la plenumantoj de la socio, tial ĉar li asertas kapabli doni mem leĝon al si kaj trovie en si la forton necesan por ekzists kaj konduti, tio sen ekstera interveno, ankaŭ sen kompromitiĝo. Li konceptas neniujn aliajn societojn, ol asociajon el kamaradoj unuiĝintaj per komuna akordo kaj libera laboro. La societoj, en kiuj li vivas, bezonas, por pludaŭri, mil specojn de aŭtoritatoj: aŭtoritato de dio, aŭtoritato de leĝodonantoj, aŭtoritato de la riĉeco, de la konsiderindeco, de la respektindeco, de la prapatroj, de ĉiusepcaj programoj. La anarkiisto, elvokante sin men, ekzamenas, konsideras ĉiujn aferojn, akceptas aŭ forĵetas laŭ tio, ĉu la proponataj aŭ prezentataj ideoj kongruas aŭ ne kun lia vivkoncepto aŭ kun liaj individuaj aspiroj. Ĉiuj homoj akceptas esti determinataj de sia medio; strebas la anarkiisto – kalkulante kun la neeviteblaj fizikaj kondiĉoj – unue sin determini mem, poste roli kiel determinanto de l’medio.


Konklude, la anarkiistoj prezentas al si:


a) homon idealon: La anarkiiston; la homaron unuecon neganta la aŭtoritaton kaj ties ekonomian korolarion: la ekspluatadon; la estulon, kies vivo konsistas el daŭra reagado kontraŭ medio, kiu nek povas nek volas lin kompreni aŭ lin aprobi, tial ĉar la konsistigaj eroj de tiu medio estas sklavoj de malklero, de apatio, de prapatraj difektoj, de la respekto al la establitaj aferoj;


b) homan ideolon: La konscian individuon, emancipoĝontan, sur la vojo al realigado de nova tipo: la homo sen dioj kaj sen mastroj, sen fido kaj sen leĝo, kiu sentas neniam bezonon pri reglamentado aŭ ekstera trudo, tial ĉar li posedas sufiĉe de volkapablo por determini siajn proprajn bezonojn, uzi siajn pasiojn por pli disvolviĝi, multigi la eksperimentojn de sia vivo kaj konservi sian individuan ekvilibron;


c) socialn idealon: La anarkisstan medion, socion, en kiu la homoj – izolitaj aŭ asociitaj – determinus sian individuan vivon, en siaj aspketoj intelekta, etika, ekonomia, per libre interkonsentita kaj aplikata akordo, bazita sur “reciprokeco”, antentante pri la libero de ĉiuj, bridante la liberon de neniu.


(trad. Kribo)

 

Tuesday, 19 January 2021

La Antaŭvenantoj de Anarkiismo

 


 

Mi transskribis ĉi tiun mallongan broŝuron de la franca anarkiisto Emile Armand. Mi esperas traduki ĝin al la angla ĉar mi rimarkis trovi anglan version interrete

Reddebrek


 

E. Armand


La Antaŭvenantoj

de

Anarkiismo





Esperantigis: D.C.





SAT-Broŝurservo

F 47340 Laroque


1989*4 FF



































Antikveco


Ni ne scias ekzakte – kaj kiuj dokumentoj povus nin informi? - kiam komenciĝis la registara aŭ ŝtata aŭtoritato. Oni atribuis multajn kialojn al la establado de la aŭtoritato. Tial ke la homoj formis ĉiam pli multnombrajn grupojn, ĉu pruviĝis necese konfidi la aferadministradon kaj la solvon de la kontestoj al la plej inteligentaj aŭ la plej timataj: sorĉistoj kaj pastroj? Tial ke la primitivaj grupoj ĝenerale montriĝis malamikaj unuj kontraŭ la aliaj, ĉu trudiĝis la neceso centralizi la medio-defendon inter la manoj de pluraj aŭ de unu sola elektita inter la militistoj (la militistinoj) plej kuraĝaj aŭ plej bravaj? Iel ajn estu, ŝajnas ke aŭtoritato ekzistis antaŭ la individua proprieto. Aŭtoritato evidente regis, dum la bienoj, la objektoj kaj, en iuj kazoj, la infanoj kaj la virinoj estis posedaĵo de la socia organizo. La reĝimo de la individua proprieto – t.e. la ebleco por membro de la kolektivo: 1-e akapari pli da grundo ol necese por sin vivtenikun sia familio: 2-e ekspluatigi la pliaĵon pere de aliulo – nur rafinis, komplikis kaj igis pli tirana la aŭtoritaton ĉu teokratian ĉu esence militistan.


Ĉu la primitivuloj ribelis kontraŭ la aŭtoritato eĉ rudimenta, kiu servis en la primitivaj grupoj? Ĉu estis obĵetantoj, malobeantoj en tiuj tempoj, kiam la klimataj fenomenoj estis atribuataj al superaj potencoj jen bonaj jen malfavoraj, kiamoni rilatigis la homokreadon al supernaturo ento? Iuj mitoj montras, ke la homo ne ĉiam bonvole akceptis esti ludilo en la mano de la dieco kaj sklavo de ties reprezentantoj, ekzemple la mito pri Satano kaj Prometeo, ribelaj anĝeloj kaj titanoj. Eĉ pli malfrue, kiam la registara kaj eklezia aŭtoritato estis firme starigita, okazis manifestacioj kiuj, kvankam restantaj en paca kadro, tamen atestis pri ribelemo. Oni povas klasifiki sub tiu ŝildo la satirajn scenojn kaj komediojn, la romanajn saturnaliojn, la kristanan karnavalon, ktp. Multaj fabeloj cirkulis inter la popolo, kiu ilin aŭdis ĉiam kun ĝojo iafoje infaneca, en kiu la temo estis la sama: la venko de la malfortulo, de la subpremato, de la malriĉulo super la tirano aŭ la riĉulo.


La greka antiveco, kun Gorgio neanta Ĉiujn dogmismojn; kun Aristipo, fondinto de la hedonisma skolo, por kiu ne estas alia bono ol la plezuro, la tuja aktuala plezuro, kio ajn estu ties origino; kun la cinikuloj (Antisteno Diogeno kaj Krateso); kun la stoikuloj (Zenono, Krizipo kaj ties sekvantoj), la greka antikveco naskis homojn kritikantajn, poste neantajn la ricevitajn valorojn.


Ekde la negado de la valoroj de la helena kulturo, la cinikuloj atingis al la negado de ties institucioj: geedzeco, patrio, proprieto, ŝtato. Malantaŭ la barelo kaj la lanterno de Diogeno, kuŝis io alia ol moko kaj spritvortoj. Sendube Diogeno traboris per siaj pikaj sarkasmoj la plej potencajn kaj la plej timatajn inter tiuj, kiuj elŝiris unuj el la aliaj la restaĵojn de la agonianta Ateno. Sendube Platono, skandalite de la ultrapopulara formo de lieaj predikoj, lin nomis “iu delira Sokrato”; sed rigardante la manlaboron egala al la intelektlaboro, proklamante sin mondcivitanoj, konsiderante la generalojn kiel “azenkondukistojn”, igante ridindaj la popularojn superstiĉojn kaj eĉ la demonon de Sokrato, reduktante la vivobjekton al ekzercado kaj disvolvado de la morala persono, la cinikuloj povis sin pretendi, kiel sia mastro, animkuracistoj, herolodoj de libereco kaj vereco. Laŭ socia vidpunkto la cinikuloj estis komunecanoj, kaj tiu ilia principo ampleksis ne nur la aĵojn, sed ankaŭ la personojn, koncepto kara al diversaj filozofoj de la antikveco.


Oni riproĉis al la cinikuloj, kaj aparte al Diogeno, esti orgojlaj pro sia izoleco, poxi kiel modeloj, kaj troigi en sia vivmaniero, kiu estis kvazaŭa negado de ĉia organizita socio. Diogeno jam antaŭe respondis: “Mi estas sama, kiel la korestroj, kiuj forcas la tonon por tiun alprenigi de la lernantoj.”


La unua instruo de Zenono, tiu de la “Stoa”, multe similis la instruon de la cinikuloj. Zenono, en sia “traktaĵo pri la Respubliko” forpuŝis la morojn,la leĝojnm la sciencojn, la artojn,samtampe postulante, kiel Platono, la komunecon de la bienoj. La fundo de la soika sistemo estas, ke la bonode l’ homo estas la libereco, kaj ke la liberecon oni konkeras nur per la libereco. Saĝulo estas sinonimo de libera homo: li ŝuldas sian bonon nur al si mem kaj dependas nur de si. Ŝirmita de la sortobatoj, en ĉio sensenta, sin reganta, bezonante nur sin mem, li trovas en si senlimajn serenecon, liberecon, feliĉon. Li ne plu estas homo. Li estas dio kaj pli ol dio, ĉar la feliĉo de la saĝulo estas privilegio de ties naturo, dum la feliĉo de la saĝulo estas konkero de sia libereco! Zenono logike neis la ĉiopovecon, la kuratorecon de la ŝtato: la homo estu leĝo al si mem, kaj la individua harmonio nakiĝu el la harmonio kolektiva. Hedonismo, Cinikismo kaj stoikismo starigis le “naturan rajton” por la individuo disponi pri si kontraŭ la “artefarita rajto”, kiu faras el li instrumenton inter la manoj de la ŝtato. Zenono uzis tiun teorion por kontraŭbatali, kiel jam faris la cinikuloj, la troan naciismon de la Grekoj kaj por allasi socian instinkton, naturan instinkton instigantan la homon asociiĝi al aliaj homoj. Oni povas konsideri la cinikulojn kaj stoikistojn kiel la unuajn internacisstojn.



Mezepoko


Tiu ideo pri “natura rajto”, “natura leĝo”, “natura religio”, estisalprenita depluraj filozofoj. Cetere la triumfo de l’ kristanismo ne estas tiel kompleta, kiel asertas ties incensiloportistoj. Multajherezuloj tiam stariĝas kaj eĉ, pro singardo, sin kovras pper la religia masko kaj trompkaŝas sian propagandon sub religia ŝelo.


Jen por ekzemplo la gnostikisto Karpokrateso de Aleksandrio, fondinto se la sekto de la Karpokratesanoj, kies filo Epifaneso kunigis la tutan doktrinon en sia verko “Peri Dikaois Ines” (Pri Juesteco). Laŭ li, la dia justeco en la komuneco ekzistas en la egaleco (Koinonia met’ Isotetos). Kiel la suno estas mexurita al neniu, same estu pri ĉiuj aĵoj, ĉiuj ĝuoj. Se Dio donis al ni la deziron, tio estas por ke ni ĝin kontentigu, ne por ĝin restrikti; same, la aliaj vivantaĵoj ne bremsas sian apetiton.


La Karpokratesanoj estis inter la unuaj, kiuj agnoskis ĉies rajton super ĉiuj aĵoj, ĝis ties ekstremaj konsekvencoj, kaj provis ĝin praktiki. Ili estis laŭŝajne ekstermitaj. Tamen, surskriboj indikas ke, ankoraŭ en la VI-a jarcento, karpokratesaj tendencoj plu ekzistis en Cirenio, en Norda Afriko.


Ekstermitaj aŭ ne, la Karpokratesanoj havis sekvantojn. Ni ne scias, ĉu la inicitoj de la sektoj adoptintaj iliajn konceptojn aŭ similajn ideojn forĵetis, interne de siaj rupoj, ĉian aŭtoritaton, ĉu ili ne estis “organizitaj” laŭ nuntempa stilo. Sed certe estas, ke la politika reĝimo reganta havis en ili nerepacigeblajn kontraŭulojn. Ekzistis internacioj el sekretaj societoj interrilataj, kies membroj, voĵante, estis frate akceptataj de la respondaj asocioj. Oni instruadis sekrete, kaj la multaj procesoj kontraŭ tiuj, kiuj estis malkovritaj kaj viktimiĝis de sia propagando, tion sufiĉe demonstras. Tre bedaŭrinde, iliaj veraj opinioj estas de ni nekonataj. Oni parolas nur pri iliaj krimoj (?) axu iliaj dekliniĝoj (?).


En la sinodo de Orleano (1022) dek unu kataristoj (Albigensoj) estas bruligitaj, ĉar akuzitaj praktiki la liberan amon. En 1030, en Montforto apud Torino, herezuloj estas akuzitaj, ke ili sin deklaris kontraŭ la religiaj ceremonioj kaj ritoj, ankaŭ kontraŭ la geedzeco, la murdo al animalok, kaj favoraj al la komuneco de la bienoj. En 1052 en Goslar, ioma nombro de la herezuloj estis bruligitaj pro tio, ke ili sin deklaris kontraŭ la ekmortigo de ĉia vivantaĵo, t.e. kontraŭ la milito, la murdo kaj la ekmortigo de la bestoj. En 1213, Vaŭdanoj estis bruligitaj en Strasburgo pro tio, ke ili predikis liberan amon kaj komunecon de la bienoj. Temis ne pri “kleruloj”, sed pri simplaj metiistoj: teksistoj, ŝuistoj, masonistoj, lignaĵistoj, ktp…


Sin apogante sur peco de la epistolo de Sankta Paŭlo al la Galatoj: “Se vi estas kondukataj de la spirito, vi ne plu estas sub la leĝo”, multaj sektanoj lokis la homon la personecon super la leĝo. Viroj kaj virinoj alprenis vidpunkton sufiĉe similan al tiu de la Karpokratesanoj kaj finatingis, en praktiko, al speco de libereca komunismo, kiun ili travivis, kiel ili povis, en specoj de kolonioj pli malpli okultaj kaj sub la minaco de senkompata subpremo. Amaŭro aŭ Amairiko el Bene apud Chartres instruis tiujn ideojn en Sorbono en la XII-a jarcento. Li havis disĉipolojn pli energiajn ol li, inter kiuj Ortliebo-n el Strasburgo; tiuj konigis lian doktrinon anarki-panteisman en Germanio,kie ili trovis entuziasmajn kaj konvinkitajn partizanojn sub la nomo “Bruder und Schwestern des freien Geistes” (Fratoj kaj Fratinoj de la libera spirito), kiujn Max Beer, en sia “Historio de Socialismo”, konsideras kiel anarki-indivuistojn, sin tenantajn ekstere de la socio, de ties leĝoj, moroj kaj kutimoj, kaj kiujn kompense, la organizita socio senkompate kontraŭbatalis.


Iom imagu! Por Amalriko el Bene kaj sekvantoj, Dio troviĝis en Jesuo samkiel en la paganaj pensuloj kaj poetoj li parolis per la buŝo de Ovidio, samkiel per tiu de Sankta Aŭgusteno. Tiaj homoj ne indis vivi!


En la herezoj endas distingi inter la panteismo-anarkismo Amalrika, kies anoj sin konsideris eroj de la Sanktaa Spirito, forĵetante ĉian asketismon, ĉian moralan trudon, situante por tiel diri trans bono kaj malbono,- kaj la heredantoj de la maniĥeana agnostikismo kiel la Albigensoj, asketoj, kies aspiroj celis venkon suprer la materio. Sed ne ĉiam estas facile vidi la ekzaktan limon inter ili. La katolika historiisto Doellinger, kiu studis la historion de ĉiuj ĉi sektoj, ne hezitis diri ke,se ili estus venkintaj (temis precipe pri la Vaŭdanoj kaj Albigensoj), rezultus de tio ĝenerala renverso kaj kompleta reveno al la paganaj barbareco kaj sendisciplino.


Al la unua grupo panteista-anarkiista ni religas la antverpenan herezon de “Tanchelin”, tiun de la “Kloeffers” de Flandrio, de la pikardoj aŭ Adamuloj (radiantaj ĝis Bohemio), de la “loistoj” ankaŭ antverpenaj; ĉie starigas homoj aŭ asocioj, kiuj volas reagi kontraŭ la superrega sistemo, reprezentita precipe de la katolikismo, kies altranguloj havis skandalan konduton, plutenis la prostituadon, regis bordelojn kaj ludodomojn, estis armitaj kaj batalis kiel profesiaj militistoj.


Mi absolute samopinias kiel Max Nettlau, laŭ kiu, en la lastaj jaroj de la Mezepoko, Sudfrancio, Albigenslando, parto de Germanio ĝis Bohemio, la regionoj trafluataj de la malsupra Rejno ĝis Nederlando kaj en Flandrio, iuj partoj de Anglio kaj Italio, fine Katalunio, konsistigis elektan terenon por la sektoj, kiuj atakis la geedzecon, la familion, la proprieton kaj altiris al si senkompaton subpremon.


Ne nur en Eŭropo disvolviĝis anti-aŭtoritataj movadoj. En la historio de Armenio, de Tschamtschiang (Venecio 1795), temas pri iu persa herezulo kun nomo Mdusik, kiu neis “ĉian leĝon kaj ĉian aŭtoritaton”… La Literatura Suplemento de la “Novaj Tempoj (Temps Nouveaux, Paris, Vol.II, p.556-7) enhavas artikolon titolitan “Unu antaŭvenanto anarkiista”, en kiu la turka D-ro Abdullah Djevdet prezentas sirian poeton de la XV-a jarcento: Ebr-Ala-el Muarri.



Renesanco


Aliras ni la Renesancon; ne eblas nei, ke la katolikoj helpataj de la sekulara ŝtato, neniigis kaj reduktis al senpoveco la panteistajn-anarkiistajn herezulojn. La protestantoj ne sin montris indulgaj al la anabaptistoj, speco de aŭtoritataj komunistoj sin apogantaj sur la Malnova Testamento. La diktaturo de Jan de Leyde en Munster fulmrapide pasis. La malnova mondo devis klini la kapon sub la ĉiopoveco de la ŝtato pli forte servata kaj centralizita ol en la Mezepoko. La malkovoro de Amariko tamen flamigis la spiriton de la pensuloj kaj originaluloj, kies mensostato ne estis dispremita sub la laminatilo de la politika organizado. Oni parolis pri feliĉaj insuloj, pri Eldoradoj, Arkaidoj. En sia “Kosmographey” (1544) Sebastian Munster priskribis la loĝantojn de la “novaj insuloj”, “kie oni vivas libera je ĉia aŭtoritato, kie oni konas nek la juston nek la maljuston, kie oni ne punas la misfarulojn, kie la gepatroj ne superregas siajn infanojn. Nenia leĝo, liberecode la seksaj rilatoj. Neniu spuro de iu Dio, nek de iu bapto, nek de iu kulto.” Al tiuj aspiroj de libereo oni eble ligu la aperon de la Framasonismo kaj de la diferencaj ordenoj el iluminitoj. Unu el la plej brilaj genioj de la Renesanco, Francisko Rabelezo kun sia Abateje de Theleme (Gargantuo I. 52/57) povas esti egale konsiderata kiel unu el la antaŭvenantoj de anarkiismo. Elizeo Reclus lin proklamis “nia granda praulo”. Certe en la priskribo de tiu libreca medio, li neglektis la ekonomian flankan kaj li inklinis al sia jarcento pli ol li imagis mem. Certe, sian rafinitan biendomon li pentris kun la sama spirito, kiel Tomaso More, en sia “Utopio”, sian idealigitan Anglion, kaj kiel Companella, en sia “Civito de l’Suno”, sian italan kaj teokratian respublikon, aŭ kiel la aŭtoro de “Reĝlando de Antangil” (la unua franca utopio, 1516)sian protestanton konstitucian monarkion. Tio ne malhelpas, ke plaĉis al Rabelezo, en la Abatejo de Theleme, pentri vivon senaŭtoritatan. Oni memoras, ke Gargantuo ne volis konstrui “muregojn ĉe la ĉirkaŭo”. “Eĉ, kaj ne sen kaŭzo, aprobis la monako, kie muro estas antaŭ kaj malantaŭ, estas multe da murmuro, envio kaj muta konspiro”… La du seksoj ne sin tenis senmove kaj senparole… “tielasimpatio estis inter viroj kaj virinoj, ke ĉiutage ili estis vestitaj per simila ornamaĵo…”


“Ilia tuta vivo estis okupitane per leĝoj, stautoj aŭ reguloj, sed laŭ ilia bonvolo aŭlibera arbitro; ili ellitiĝis, kiam plaĉis al ili;ili trinkas, manĝis, laboris, dormis, kiam ili sentis por tio deziron. Neniu ili vekis, neniu perforte devigis ilin trinki, manĝi, aŭ fari ion ajn. Tiel establis la aferon Gargantuo. Kaj ili regulo estis nur tiu klaŭzo: “faru kion ci volas”, ĉar liberaj homoj, bone naskitaj, bone instruitaj, konversaciante kun hontestaj kompanoj, nature havas instinkton kaj pikilon, kiuj puŝas ilin al virtaj faroj, kaj fortiras de malvirto, kiun ili nomis honoro. Tiuj, kiam pro triviala regateco kaj trudado, estas deprimitaj kaj submetitaj, deturnas la noblan inklinon per kiu ili sincere emis al virtoj, demetiskaj forĵetis tiun servutecan jugon: ĉar ni ĉiam entreprenas malpermesitajn aferojn, kaj avidas tion, kio estas al ni rifuzita… Per tiu libereco, ilieniĝis en laŭdindan konkuremon por fari ĉion, kio plaĉis al unua solo. Se iu diris: “Ni trinku”, ĉiuj trinkis, se diris: “Ni ludu”, ĉiuj ludis. Se diris: “Ni iru al kampaj petoloj”, ĉiuj tien iris…”


Rabelezo estis pliverdire utopiano. Alia antaŭanto – kaj fama – de anarkio estas nekontraŭdireble La Boetie (La Boesi) en sia “Kontraŭ unu” aŭ “Pri memvola servuto” (1577), kies ĉefa ideo estas la rifuzo kontraŭmetenda al la servo l’ tirano, kies potenco fontas el la memvola servuto de la homoj. “Eligante el eta fajrero, la fajro altiĝas kaj des pli vigliĝas, ju pli ĝi trovas lignon. Por estingi ĝin, ne necesas ĵeti akvon, sufiĉas, ke oni ne plu metu lignon: tiam, disponante nenion konsumotan, ĝi konsumiĝas, perdas sian tutan viglecon kaj ne plu estas fajro. Same pri la tiranoj: ju pli oni donas kaj servas al ili, des pli ili gajnas novajn forotjn por ĉion neniigi kaj detrui. Male, se oni nenion donas al ili, se oni ne obeas ilin, sen bato, sen batalo, ili restas nudaj kaj venkitaj, kaj neniiĝas; samkiel radiko, kiu sen suko, sen nutraĵo, sekiĝas kaj mortas.” “Firme decidu ne plu servuti, kaj jen vi liberaj.”


La Boesi ne rekomendas socian organizadon difinitan. Tamen li parolas pri la naturo, kiu faris ĉiujn homojn samformer kaj laŭsajne sammuldile… “ĝi ne sendis tien la plej fortajn nek la plej prudentajn kiel armitajn rabistojn en arbaron por malmilde trakti la malfortulojn. Prefere kredu, ke, atribuante pli al unuj, malpli al aliaj, ĝi celis instigi al frata amo inter unuj helpokapablaj kaj aliaj helpobezonantoj. Se do tiu bona patrino donis al ni ĉiuj la tutan tergloban kiel loĝejon,loĝigis nin ĉiujn en iel sama domo, kreis nin ĉiujn el sama pasto por ke ĉiu povu sin rigardi, preskaŭ rekoni en la alia kvazaŭ en spegulo; - se ĝi donis al ni ĉiuj komune tiun altvaloraĵon, la voĉon, la parolkapablon, por ke ni pli interrilatu kaj interfratiĝu, por ke la reciproka eldirado de niaj pensoj konduku al komuna volo; - se ĝi ĉiel strebadis tiel forte streĉi la kunligon de nia socio kaj alianco; - se ĝi ĉiel evidentigis sian volon fari nin ĉiujn ne ligitaj, sed unu; - ni ne dubu, ke ni estas nature liberaj, ĉar ni estas kunuloj; kiu do povus imagi, ke Naturo, kuniginte nin ĉiujn, servutigu iun?” El tio oni povus dedukti tutan socian sistemon. (*)




(*) La citaĵoj de La Boesi estas sltirataj el la traduko de ROL (Memvola Servuto).


Modernaj Tempoj


La monarkio fariĝas pli kaj pli absoluta. Ludoviko la XIV-a reduktas la duonon de la “intelekto” al stato de servisteco, kaj devigas la alian duonon sin turni al la nederlandaj presejoj. En “La sopiroj de la sklaveca Francio, kiu aspiras al libereco” (1689-1690) kaj similaj verkoj aperintaj en Amsterdamo, oni trovas malmulte da anarkiismo. Oni devas atendi Dideroton por aŭdi tiun frazon, kiu sufiĉas por esprimi la tutan an-arkiismon: “Mi volas nek doni nek ricevi leĝojn.” En sia interparolo de patro kun siaj infanoj (Kompleta Verkaro, vol.V, p.301) li donis antaŭecon al la homo de l’naturo super la homo de l’leĝo, al la homa racio super tiu de la leĝdonanto. Ĉiuj memoras la frazon de la Marŝalino en “Interparolo de Filozofo kun la Marŝalino”: “La malbono estas tio, kio havas pli da domaĝoj ol da advantaĝoj; la bono, male, kio havas pli da advantaĝoj ol da domaĝoj.” Kaj la adiaŭoj de la maljunulo en la “Suplemento al la vojaĝo de Bougainville: “Vi estas du infanoj de l’naturo: kiun rajton ci havas super li, kiun li ne havus super ci?” - Stirner, pli poste, ne parolos pli ĝuste.


En la “Socialista Revuo” de Septembro 1888, Benoit Malon dediĉas dekon da paĝoj al Don Deschamps, benediktano de la XVIII-a jarcento, antaŭvenanto de la Hegelismo, Transformismo kaj anarkiisma komunismo.


Jen fine Sylvain Marechal, poeto, verkisto, bibliotekisto (1750-1803), kiu la unua ĝoje proklamis anarkiismajn ideojn, tamen makulitajn de arkadiismo: Sylvain Marechal estis poliverkisto, kiu traktis ĉiuspecajn studobjektojn: “Ŝafisto-poemoj-n” (1770) kaj “Anakreonaj-n kantoj-n” en 1779; li sukcesas aperigi pecojn el “Morala Poemo pri Dio”, “La Moderna Pibrac”, en 1781; en 1782 “La ora tempaĝo”, paŝtista fabelaro; en 1784 “Libro eskapinta el diluvo” aŭ “Psalmoj freŝdate malkovritaj”. En 1788, subbibliotekisto, ĉe la Mazarina Biblioteko, li publikigas sian “Almanako-n de la Honestuloj”, en kiu li anstataŭigis la nomojn de la sanktuloj per tiuj de famaj viroj kaj virinoj: li lokis Jesuon Kriston inter Epikuro kaj Ninon de Lencios. Tial, tiu almanako estis kondamnita al bruligo per la mano de la ekzekutisto, kaj ĝia aŭtoro en Sankta-Lazaro (*), kie li restadis kvar monatojn. En 1788 aperas liaj “Modernaj apologoj por la Kronprinco”. En ili troviĝas la historio de reĝo, kiu, sekve de kataklismo, resendas hejmen ĉiun el siaj submetitoj, ordonante ke, de nun, ĉiu familiestro estu reĝo en sia hejmo. En tiu verko restas formulita la principo pri “ĝenerala striko” kiel rimedo por starigi socion, en kiu la Tero estos komuna psedaĵo de ĉiuj siaj loĝantoj, kie regas “libereco, egaleco, paco kaj senpekeco”. En “La triumfanta tirano” li imagas popolon, kiu cedas la urbojn al la soldatobando kaj rifuĝas en la montaro kie, dividita en familiojn, ĝi vivos sen alia mastro ol la naturo, sen alia reĝo ol siaj patriarkoj, por ĉiam rezignante la restadon en la civitoj de ĝi koste konstruitaj, kies ĉiu ŝtono estis priverŝita de ĝiaj larmoj, kotorigita de ĝia sango. La soldatoj senditaj por rekonduki la homojn en ties domaregojn konvertiĝas al libereco, kaj restas kun tiuj, kiujn ili devis denove servutigi, resendas siajn uniformojn al la tirano, kiu mortas pro furiozo kaj malsato, vorante sin mem. Tio nekontraŭdireble estas rememoro de “Memvola Servuto”.


En 1790, li eldonas “Almanako-n de la honestaj virinoj” ornamitan per satira gravuraĵo pri la dukino de Polignac. Troigante la “Almanako-n de la honestuloj”, li anstataŭigas ĉiun sanktulon per konata virino. Tiuj famaj virinoj estas dividitaj en 12 klasojn laŭ sia “ĝenro” (1 klaso por 1 monato): Januaro, Lesbaninoj; Februaro, Traktistinoj, ktp… (…) Tiun tre raran broŝuron oni trovas nur en la infero de la Nacia Biblioteko.





------------------

* Prizono de Francio.

Sylvain Marechal nur kun rezervo akceptis la revolucion de 1789. La unua anarkiista franca gazeto “La homamanto” (1841) asertas, ke li diris ke, tiom longe dum ekzistos mastroj kaj sklavoj, malriĉuloj kaj riĉuloj, estos nek libereco nek egaleco.


Sylvain Marechal pluaperigas siajn verkojn: en 1791, “Damo Naturo antaŭ la Nacia Asembleo”; en la jaro II-a “La lasta juĝo de la reĝoj”; en 1794, “la festo de la racio”. Li kunlaboras en “Revolucioj de Parizo”, “La Amiko de la Revolucio”, “Bulteno de la Amikoj de Vero”. La hebertisto Chaumette, lia amiko, viktimiĝas de la Teroro, sed Sylvain Marechal eskapas al Robespierre; li same eskapos al la termidora reakcio kaj al la persekutoj de la Direktorio, kvankam li kunlaboris en la “Manifesto de la Egaluloj”, oni almenaŭ asertas tion.


Kiam finita la ŝtormego, Marechal reprenas la plumon. En 1798 aperas lia “Kulto kaj leĝoj de socio el homoj sen Dio”. En 1799, “La vojaĝoj de Pitagoro” en ses volumoj. En 1800, lia granda verko “Vortaro de la malnovaj kaj modernaj Ateistoj”, kies suplementon verkis astronomo Jerome Lalande. Fine, en 1807, “Pri la Virto”, postmorta verko, kiu estis eble presita, sed ne aperis, kaj kiun Lalande uzis por la dua suplemneto al la “Vortaro de la Ateistoj”. Cetere, Napoleono malpermesis al la fama astronomo pli lontempe pluskribi pri ateismo.



*

**


En Anglio, oni povas ĝis la grado konsideri Winstanley kaj ties nivelistojn kiel antaŭvenantojn de anarkiismo. John Lilburne, alia nivelisto, denuncis aŭtoritaton “sub ĉiuj ĝiaj formoj kaj aspektoj”; ne plu estis kalkuleblaj liaj kondamnoj al mmonpunoj kaj jaroj da prizono. Oni lin ekziliz en Nederlandon. Tri fojojn la juĝantaro lin absolvis, lastfoje en 1613 (li estis malobservinta la elpeljuĝon), Kromvelo lin plutenis en kaptiteco “por la bonode la lando”; en 1656 oni liberigis lin fariĝintan kvakeron, kio ne malhelpis, ke, en 1657, 39-jara, li mortis pro rapidevoluaftizo.


Ĉirkaŭ 1650< oni parolas pri Roger Williams, kiu debutis kiel guberniestro de la teritorio, kiu pli poste formis la Ŝtaton de Rod-Insulo (Usono), kaj precipe pri unu el liaj partizanoj, William Harris, kiu tindre parolis kontarŭ la senmoraleco de ĉiuj teraj povoj, kaj la krimo de ĉiuj punkorektoj. Ĉu temas pri mistika viziulo aŭ pri izolita anarkiisto? La unuaj kvakeroj estis ankaŭ firme kontraŭ-ŝtataj.


La Nederlando Peter Cornelius Hockboy (1658), la Anglo John Bellers (1695), la Skoto Robert Wallace (1761) sin deklaras por memvola kaj kooperanta socialismo. En siaj “Prospects” Robert Wallace konceptis homaron konsistanton el mutlaj aŭtonomaj distriktoj. La protesto kontraŭ la registaraj kaj austoritataj ekscesoj aperas en ĉiuspecaj pamfletoj kaj satiroj akregaj kaj malkaŝemaj, pri kiuj oni hodiaŭ ne plu havas ekzemplojn. Sufiĉas citi la nomojn de Thomas Hobbes, John Toland, John Wilkes, Swift, De Foe.


Ni parolu nun pri la Irlandano Edmond Burke kaj ties “Vindication of Natural Society” (1756) – pravigo de la natura socio – kies fundamenta ideo estas jena: ia ajn estu la formo de registaro, neniu estas pli bona ol alia. “La diversaj specoj de registaroj reciproke rivalas koncerne la absurdecon de iliaj konstitucioj kaj la subpremon, kiun ili suferigas al siaj regatoj… Eĉ la liberaj registaroj spertis pli da konfuzo kaj kulpis pli da nekontesteble tiranoj agoj ol la plej despotaj registaroj en la historio.” Edmond Burke ŝanĝis siajn dirojn. En siaj “Pripensoj” li stariĝis kontraŭ la franca Revolucio. Iu Usinanao, Paine, deputitio ĉe la Konvencio, respondis al li per “The Rights of Man” (1791-92) – la rajtoj de l’Homo. Ĉar li oponis al la ekzekuto de Ludoviko la XVI-a, li estis forĵetita en prizonon. Li malfacile eskapis la gilotinon. Li profitis sian restadon en karcero por verki “La prudenta Tempaĝo” – The Age of Reason(1795). “Je ĉiuj ŝtupoj la socio estas bonaĵo, sed eĉ sub sia plej bona aspekto, la registaro estas nur necesa malbono; sub sia plej malbona aspekto ĝi estas netolerebla malbono… La metio de registo ĉiam estis monopoligita de la plej nesciantaj kaj plej friponaj el la individuoj de la homaro.” En 1796, aperas en Oksfordo broŝuro titolita: “The inherent Evils of all State Government demonstrated” – “Demonstro de la malbonoj esence propraj al ĉia ŝtata registaro”, - atribuita al A.C. Cuddon, forte individuism-anarkiema, kiun Benj. R. Tucker reeidonis en 1885 en Bostono.


Sub influo de la Revolucio Kreiĝis en Londono grupo nomita “Pantisocracy”, impulista de juna poeto Southery, kiu pli poste laŭ ekzemple de Burke forneis siajn junecajn revojn. Laŭ Sylvain Marechal – parte konfirmita de Lordo Bajorono – tiu epikura grupo volis realigi la abatejon de Theleme, kaj komunigi inter siaj membroj ĉiujn aferojn, eĉ la seksajn ĝoujn. Ĉiam laŭ Marechal, la plej grandaj artistoj, la plej grandaj scenculoj, la plej famaj homoj en Anglio estis membroj de tiu grupo, kiu fine estis disigita per unu “Bill” de la Parlamento (“Vortaro de la Ateistoj”, ĉe la vorto: Theleme).


En siaj “Figuroj de Anglio” Manuel Devaldes prezentas “La Pantisokratio kiel projekton de kolonio establota en Usono inter la Ilinojsanoj, koloio bazata sur la ekonomia egaleco. Du horoj da ĉiutaga laboro devus sufiĉi por la natrado kaj vivteno de la kolonianoj. Laŭŝajne, sekve de la forlaso de Southey kaj la morto de du el la precipaj iniciatintoj, la “Pantisokratio” laŭdire mortis antaŭ ol naskiĝi.


En Germanio, Ŝillero verkis “La Rabistoj-n”, kies ĉefa rolulo, Karl Moor, stariĝis kontraŭ la konvencioj, kontraŭ la leĝo, kiu neniam kreis superan homon, dum la libereco generis kolosojn kaj supervalorajn homojn. Fichte diris ke, se la homaro estus morale perfekta, ĝi ne bezonus ŝtaton; Wilhelm de Humboldt, en 1792, defendis la tezon de la redukto de la ŝtato al ties minimuma funkcio; Alfieri en Italio verkis “Pri la Tiraneco”.


Ĉiuflanke, sub formo aŭ alia, la aŭtoritato estis senĉese atakata. Spinozo, Comeniusm Vico, Voltero, Lessing, Herder, Condorcet, estis liberecanoj laŭ iaj punktoj, iaj formoj de sia literatura aktiveco. Batalante kontraŭ la torturoj puntruditaj al la sorĉistoj, kontraŭ la severegaj punkorektadoj de la deliktoj, kontraŭ la sklaveco – por la liberigo de la virino – por alia edukado de la infano – kontraŭ la religia superstiĉo kaj por la materiismo: Spee, Thomasius, Beccaria, Sonnenfelds, John Howardm Clarkson, Mary Wollstonecraft, Rousseau, Restalozzi, La Mettrie, d’Holbach, subfosis la subtenilojn de la aŭtoritato. Necesus unu volumo por rememorigi la nomojn de tiuj, kiuj, iel aŭ aliel, kontribuis al ŝancelado de la fido al la Ŝtato kaj Eklezio.


Tial ni finos per William Godwin, kiun, pro lia “Enketo pri la politika justico kaj ties influo sur la virto kaj la feliĉo ĝenerale” (1793), ni konsideras kiel la unuan inda je la nomo doktrinulo pri anarkiismo. Estas ja vere, ke Godwin estas komunist-anarkiista, sed lia neado de la leĝo kaj ŝtato konvenvas al ĉiuj nuancoj de anarkiismo.